FUNKCJONOWANIE W SZKOŁACH

W szkołach funk­cjonujących w środowiskach wieloetnicznych, nawet jeśli nie ma wyodrębnionych specjalnych klas czy programów, biblioteki powinny służyć upowszechnianiu wiedzy o tych grupach i tym samym realizo­wać program edukacji wielokulturowej, przeciwdziałający zjawiskom nietolerancji i ksenofobii.Innymi bibliotekami służącymi zaspokajaniu potrzeb poszczególnych grup etnicznych i narodowych są biblioteki i ośrodki kulturalne stowa­rzyszeń mniejszościowych. One to głównie zajmują się upowszechnia­niem literatury w języku narodowym i rozwijaniem dziedzictwa kultu­rowego. Biblioteki publiczne i szkolne powinny dążyć do współpracy z nimi w sprawie wspólnego opracowania polityki gromadzenia zbio­rów i prowadzenia obsługi bibliotecznej określonych środowisk.Piśmiennictwo gromadzone w bibliotekach funkcjonujących w śro­dowiskach wieloetnicznych i wielokulturowych ma do spełnienia znacznie szersze zadania niż w środowisku monoetniczno-kulturowym.

BIBLIOTEKI PUBLICZNE I SZKOLNE

Biblioteki pu­bliczne, zgodnie z przyświecającą im misją powinny dążyć do zachowania dziedzictwa narodowego, do zaspokojenia potrzeb oświatowych, kultural­nych i informacyjnych ogółu społeczeństwa, szczególnie znajdującego się na terenie oddziaływania danej biblioteki. Powinny dążyć do gromadzenia, opracowania i udostępniania wiedzy o własnym regionie i jego mieszkań­cach, zarówno tych od dawna zamieszkujących na danym terenie jak i tych nowych, reprezentujących różne grupy etniczne i narodowe. Biblioteki szkolne i innych placówek systemu oświaty służą m.in. realizacji programu nauczania i wychowania, edukacji kulturalnej i in­formacyjnej dzieci i młodzieży. Biblioteki działające w szkołach, w któ­rych formalnie są wyznaczone klasy z rozszerzonym programem na­uczania etnojęzyka mają obowiązek gromadzić materiały wspierające proces dydaktyczny realizowany w danej placówce.

W ŚRODOWISKU WIELOKULTUROWYM

Biblioteka działająca w środowisku wielo­kulturowym powinna pełnić rolę centrum zapewniającego dostęp do poszukiwanej literatury oraz informującego o podstawowych usługach dla poszczególnych grup i organizowanych imprezach.Celem działania bibliotek (zwłaszcza masowych) jest zaspokojenie potrzeb kulturalnych, edukacyjnych i rekreacyjnych społeczności w któ­rej działają, także tej, która stanowi mniejszość na danym terenie. Nato­miast w odniesieniu do dzieci i młodzieży biblioteki mają za zadanie, z jednej strony, stworzyć dzieciom wywodzącym się z grup mniejszo­ściowych warunki możliwie równego czy jak najlepszego startu do domi­nującej kultury literackiej, a zatem ułatwić im procesy adaptacji, a z dru­giej zapewnić takie formy, które dowartościują i będą nobilitowały kulturę mniejszości narodowych.Bibliotekami szczególnie predestynowanymi do prowadzenia usług ukie­runkowanych na potrzeby ludzi reprezentujących różne środowiska kultu­rowe są przede wszystkim biblioteki publiczne i szkolne.

PROBLEMY BIBLIOTEK

Aby wieloaspektowa działalność biblioteczna mogła powodować wzrost inte­gracji i wzajemnego zrozumienia powinna wykorzystywać aktywne formy pracy jak np. biblioterapia.Problemy bibliotek w środowiskach zróżnicowanych etnicznie i kul­turowo są przedmiotem zainteresowania IFLA – Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Bibliotekarskich i Instytucji, w której działa Sekcja Usług Bibliotecznych dla Społeczności Wielokulturowej. Celem działania Sekcji jest przeciwdziałanie ksenofobii i upowszech­nianie wśród bibliotekarzy potrzeby prowadzenia usług dla tych grup użytkowników oraz wspieranie ich w tych usługach. Inicjatywy podej­mowane przez Sekcję obejmują przygotowywanie poradników biblio­graficznych literatury przydatnej w pracy w środowisku wielokulturo­wym, zaleceń dotyczących zasad organizacji księgozbiorów i ich postulowanej wielkości

WIELOKULTUROWA DZIAŁALNOŚĆ

Wielokulturowa działalność biblioteczna powinna mieć komplek­sowy charakter: właściwie dobrany księgozbiór, odpowiednio przygoto­wany personel i usługi wykorzystujące różne formy pracy. Bardzo często jest ona ograniczona jedynie do gromadzenia i dostarczania piśmiennictwa w językach urzędowych na temat mniejszości lub literatury w językach mniejszości. Aczkolwiek częstokroć te księgozbiory są wartościowe, to bez osobistego zaangażowania personelu stają się pasywne i same z siebie nie tworzą dobiych relacji między ludźmi z różnych grup etnicznych i na­rodowych. Coraz powszechniejsze staje się zatrudnianie bibliotekarzy wywodzących się ze środowisk wieloetnicznych. Wówczas bibliotekarz taki nie tylko lepiej rozumie problemy, ośmiela czytelnika, ale często pełni rolę szeroko rozumianego pracownika socjalnego. Sama biblioteka jest wówczas nie tylko zbiornicą książek, ale żywą placówką kulturalną.

POTRZEBY OSÓB ZE ŚRODOWISK ZRÓŻNICOWANYCH ETNICZNIE I KULTUROWO – A BIBLIOTEKI

Niezbędne są celowe i systematyczne działania edukacyjne prowadzone w systemie oświatowym i środkach masowego przekazu.W wielu krajach działania mające na celu przeciwdziałanie ksenofo­bii i rozwijanie tolerancji, demokracji i praw człowieka prowadzone są nie tylko przez wszelkie instytucje szkolne ale także przez biblioteki. W Polsce takie prace realizowane są dopiero od niedawna i biblioteki zaczynają się włączać do działań mających na celu pokonywanie barier, zmianę negatywnych stereotypów.W krajach, które już wcześniej zajęły się doskonaleniem usług biblio­tecznych dla grup etnicznych zamieszkujących na ich terenie powszechne jest organizowanie wielokulturowych’służb bibliotecznych, które poprzez całą swoją działalność starają się reprezentować odmienne tradycje i osiąg­nięcia.

PIERWSZE DZIAŁANIA

Dopiero od lat trzydziestych pojawiają się pierwsze działania organizowane przez ruch pancygański zmierzające do stworzenia wspólnoty ponad podzia­łami i różnicami grupowymi, czego przejawem jest dążenie do ustano­wienia podstawowych symboli: flagi, hymnu cygańskiego czy wypra­cowanie języka literackiego – Romani.Niektóre problemy nurtujące środowiska mniejszości narodowych, zwłaszcza te dotyczące znajomości języka tak polskiego jak i własnego, mogą być rozwiązywane przy udziale bibliotek. Migracje ludności spowodowane różnymi czynnikami, budzenie się i rozwijanie świadomości tożsamości narodowej nierzadko są przyczy­ną powstawania sytuacji konfliktowych. Dlatego też coraz częściej pojawia się potrzeba, zgłaszana przez środowiska polskich i innych grup narodowościowych, opracowania popularnych programów eduka­cyjnych, które zmieniłyby mentalność ludzi, ukazywałyby wielokultu- rowość i wieloetniczność i tym samym kształtowały społeczne zrozu­mienie.

OGRANICZONY CZAS

Może to być jedną z przy­czyn ograniczonego czasem zainteresowania dzieci i młodzieży książką w językach narodowych np. w języku białoruskim.Szczególnie trudna sytuacja ma miejsce wśród mniejszości romskiej, gdzie obserwuje się bardzo wysoki stopień braku elementarnego wy­kształcenia i nierzadkie są przypadki analfabetyzmu. Brakuje inteligen­cji romskiej i nauczycieli pochodzenia romskiego. Dzieci romskie, które uczą się w większości w klasach zintegrowanych razem z dziećmi polskimi są skazane na niepowodzenia ze względu na niedostateczną znajomość języka polskiego oraz odmienną obyczajowość tego środowi­ska. Mniejszość romska jest bardzo zróżnicowana wewnętrznie i bez ukształtowanej wspólnej świadomości narodowej. W jej tradycji nie znajdujemy bohaterów etnicznych, znaczących dat, wydarzeń czy miejsc, które byłyby otoczone specjalną czcią czy pamięcią.

AKCEPTACJA SIEBIE

W konsekwencji będzie to służyło akceptacji siebie, przeciw­działaniu agresji, której źródło może tkwić w braku ciągłości kulturowej, w odmienności systemów komunikacyjnych, w których wzrastają i tych, z którymi stykają się w szkołach.Język dla każdej grupy stanowi wartość instrumentalną. Jest ważnym czynnikiem umożliwiającym identyfikację etniczną. Np. dla Kaszubów język jest wartością najbardziej znaczącą, decydującą o kaszubskiej tożsamości.Często język mniejszości jest językiem gwarowym wskazującym na pochodzenie społeczne. Jego niezgodność z językiem literackim, mi­gracje ze wsi do miast i szersze kontakty społeczne rzutują na zwięk­szanie się zasięgu języka polskiego i mniejszą używalność i akceptację języka gwarowego. W konsekwencji może to doprowadzić do sytuacji, jak w przypadku mniejszości białoruskiej, że gwara pełni funkcje domowego języka ludzi starszych, natomiast młodsze i średnie pokole­nie częściej posługuje się językiem polskim.

ZNAJOMOŚĆ WŁASNEGO JĘZYKA

Doskonalenie znajomości własnego języka służy wychodzeniu ze społecznej „za­ściankowości”, budowaniu wzajemnego zrozumienia i przeciwdziała­niu ksenofobii. Popularyzowanie języka danej grupy etnicznej czy narodowościowej, umożliwienie nauczania etnojęzycznego służy zapobieganiu powstawania u dzieci niekorzystnej sytuacji psycholo­gicznej i intelektualnej, w jakiej mogą się znaleźć, gdy przy słabej znajomości języka polskiego, trafią do szkoły, w której faworyzowane są zachowania językowe, zgodne z normami języka narodowego i gdy nie uwzględnia się specyfiki kulturowej danej grupy. Nauczanie w etno- języku daje gwarancję lepszego kontaktu nauczyciela z dzieckiem, pozwala dziecku łatwiej pokonać bariery, które pojawią się na jego drodze. W konsekwencji będzie to służyło akceptacji.